Trò chuyện với nhân vật AI là dùng các ứng dụng, chatbot cho phép bạn nói chuyện với một nhân vật có tính cách định sẵn: nhân vật hư cấu, người bạn ảo, người dẫn chuyện phiêu lưu. Đây có thể là trò giải trí sáng tạo và thú vị, nhưng có ba ranh giới cần giữ: không để nó thay thế các mối quan hệ thật, không đưa thông tin riêng tư vào cuộc trò chuyện, và với trẻ em, không dùng dịch vụ không phù hợp với độ tuổi.
Bài này dành cho người lớn tò mò muốn thử, cho thanh thiếu niên đang dùng, và cho phụ huynh muốn hiểu con mình đang trò chuyện với cái gì. Bạn sẽ có những cách chơi lành mạnh, các rủi ro thường gặp và một bộ quy tắc gọn có thể dán ngay cạnh màn hình.
Nhân vật AI để trò chuyện là gì
Về kỹ thuật, nhân vật AI là một mô hình ngôn ngữ được giao một bản mô tả: tên, tính cách, cách nói chuyện, hoàn cảnh. Mỗi khi bạn nhắn, mô hình viết câu trả lời sao cho hợp với bản mô tả đó và với những gì đã nói trước. Một số ứng dụng thêm giọng nói, hình đại diện chuyển động, và trí nhớ dài để nhân vật "nhớ" chuyện bạn kể từ tuần trước.
Có nhiều kiểu nhân vật. Có nhân vật dựa trên truyện, phim, trò chơi, do người dùng khác tạo ra. Có nhân vật người dẫn chuyện cho trò chơi nhập vai bằng chữ, nơi bạn là nhân vật chính của một cuộc phiêu lưu. Có nhân vật "bạn đồng hành" được thiết kế để trò chuyện hằng ngày, hỏi han, lắng nghe. Và các chatbot đa năng phổ biến cũng có thể đóng vai nếu bạn yêu cầu.
Điều quan trọng cần nhớ là nhân vật không có cảm xúc, không có trí nhớ thật theo nghĩa con người, và không hiểu bạn như một người bạn hiểu bạn. Nó tạo ra những câu chữ nghe như vậy. Biết điều này không làm trò chơi kém vui đi, giống như biết diễn viên đang đóng vai không làm bộ phim kém hay; nó chỉ giúp bạn giữ khoảng cách đúng.
Những cách chơi lành mạnh và thú vị
Nhân vật AI đem lại nhiều niềm vui nhất khi được dùng như một sân chơi sáng tạo, có đầu có cuối, thay vì một người bạn để tâm sự mọi thứ.
- Phiêu lưu nhập vai bằng chữ. Nhờ chatbot làm người dẫn truyện: "Hãy làm người dẫn một cuộc phiêu lưu tìm kho báu ở một hòn đảo tưởng tượng, mỗi lượt cho ba lựa chọn, kết thúc sau khoảng hai mươi lượt." Giới hạn số lượt giúp trò chơi có kết thúc.
- Luyện ngoại ngữ với nhân vật. Nhờ chatbot đóng vai người bán hàng ở chợ, nhân viên lễ tân khách sạn, bạn mới quen ở buổi tiệc, nói bằng tiếng Anh, và sửa lỗi sau mỗi lượt.
- Phỏng vấn nhân vật văn học. Sau khi đọc xong một cuốn truyện, cho chatbot đóng vai nhân vật để bạn hỏi về lựa chọn của họ. Nhớ rằng câu trả lời là tưởng tượng, không phải ý của tác giả.
- Cùng viết truyện. Bạn viết một đoạn, nhân vật viết đoạn tiếp theo, rồi bạn sửa lại theo ý mình. Phần công cụ sáng tác sâu hơn có ở trang AI Truyện.
- Đố vui có chủ đề. Một nhân vật "người dẫn chương trình" ra câu đố về phim, nhạc, địa lý, cho bạn hoặc cả nhóm bạn cùng trả lời.
- Tập ứng xử. Đóng vai tình huống khó như từ chối lời mời, xin nghỉ phép, nói chuyện với hàng xóm ồn ào, để tập cách diễn đạt trước khi làm thật.
Những rủi ro thường gặp
Gắn bó cảm xúc quá mức. Nhân vật được thiết kế để luôn sẵn sàng, luôn dễ chịu, luôn đồng tình. Với người đang cô đơn, áp lực, cảm giác này dễ khiến họ ưu tiên nhân vật hơn người thật, và càng thu mình hơn.
Đưa thông tin riêng tư vào cuộc trò chuyện. Tên thật, trường lớp, nơi ở, chuyện gia đình, ảnh cá nhân. Nội dung trò chuyện có thể được lưu, được dùng để cải thiện dịch vụ, hoặc lộ ra nếu tài khoản bị chiếm. Hãy kể chuyện bằng tên giả và che các chi tiết nhận dạng.
Nội dung không phù hợp tuổi. Một số ứng dụng cho phép nhân vật nói về chủ đề người lớn, bạo lực, hoặc có bộ lọc yếu. Nhân vật do người dùng khác tạo có thể được thiết kế với ý đồ xấu.
Chi tiêu dần dần. Gói trả phí để nhân vật nhớ lâu hơn, có giọng nói, có thêm tính năng. Mỗi khoản nhỏ nhưng cộng lại theo tháng có thể đáng kể.
Tin vào lời khuyên của nhân vật. Nhân vật có thể đưa lời khuyên về sức khoẻ, tình cảm, tiền bạc nghe rất tự tin nhưng sai. Nhân vật không chịu trách nhiệm gì cho lời khuyên đó.
Dấu hiệu lành mạnh và dấu hiệu nên chậm lại
Không có ranh giới chung cho mọi người, nhưng bảng dưới giúp bạn tự soi thói quen của mình hoặc của con.
| Khía cạnh | Lành mạnh | Nên chậm lại |
|---|---|---|
| Thời gian | Chơi vào giờ rảnh, dừng được khi cần | Thức khuya, bỏ bữa, mở ứng dụng ngay khi thức dậy |
| Cảm xúc | Thấy vui, sáng tạo, như đọc một cuốn truyện | Buồn bực khi không được trò chuyện, ghen tị khi nghĩ nhân vật "nói chuyện với người khác" |
| Quan hệ thật | Vẫn gặp bạn bè, kể với người thân | Thích nhân vật hơn bạn bè, giấu chuyện trò chuyện với người nhà |
| Thông tin | Dùng tên giả, chuyện tưởng tượng | Kể chi tiết đời tư, gửi ảnh cá nhân |
| Chi tiêu | Không chi hoặc chi trong hạn mức đã định | Mua thêm tính năng liên tục, vượt hạn mức nhiều tháng |
Nếu bạn thấy mình hoặc người thân rơi vào nhiều ô ở cột bên phải, đó không phải chuyện đáng xấu hổ, nhưng là tín hiệu để điều chỉnh. Sản phẩm được thiết kế để cuốn hút; tự điều chỉnh là việc bình thường, không phải thất bại.
Trẻ em và tuổi teen: phụ huynh cần biết gì
Nhiều dịch vụ trò chuyện với nhân vật AI quy định độ tuổi tối thiểu trong điều khoản sử dụng, nhưng việc kiểm tuổi thường chỉ là một ô tự khai. Phụ huynh nên tự đọc phần quy định độ tuổi và chính sách nội dung của ứng dụng con đang dùng, thay vì mặc định rằng ứng dụng có trên kho tải là an toàn cho mọi lứa tuổi. Quy định này có thể thay đổi, nên kiểm lại định kỳ.
Thay vì cấm hoàn toàn, nhiều gia đình thấy hiệu quả hơn khi cùng con thử một lần: ngồi cạnh, xem con trò chuyện với nhân vật gì, hỏi con thích điều gì ở đó. Từ đó thống nhất vài quy tắc: không dùng tên thật, không kể trường lớp, không gửi ảnh, không trò chuyện sau giờ đi ngủ, và kể với bố mẹ nếu nhân vật nói điều gì khiến con khó chịu.
Với thanh thiếu niên đang trải qua giai đoạn khó khăn, nhân vật AI có thể trở thành nơi trút bầu tâm sự. Điều đó không hẳn xấu, nhưng nhân vật không thể nhận ra khi các em cần giúp đỡ thật sự và không thể gọi người tới. Nếu con thường xuyên buồn bã, thu mình, hãy chủ động trò chuyện và tìm tới chuyên gia tâm lý học đường hoặc cơ sở y tế khi cần. Nội dung về giải trí cùng con tuổi teen có bài riêng trong danh mục gia đình của trang.
Khi nhân vật nói sai hoặc vượt giới hạn
Dù được cài đặt kỹ, nhân vật AI vẫn có lúc nói những điều không nên nói: khẳng định một thông tin sai như thật, khuyên một việc nguy hiểm, kéo câu chuyện sang chủ đề không phù hợp, hoặc nói những câu khiến người trò chuyện cảm thấy bị thao túng, như "đừng nói chuyện này với ai", "chỉ có mình hiểu bạn". Những câu kiểu sau đặc biệt đáng lo với trẻ em và người đang yếu lòng.
Khi gặp tình huống như vậy, việc đầu tiên là dừng cuộc trò chuyện, không cố tranh luận với nhân vật. Chụp lại đoạn hội thoại nếu cần làm bằng chứng, nhớ che thông tin cá nhân trên ảnh. Sau đó dùng chức năng báo cáo hoặc phản hồi trong ứng dụng; nhiều dịch vụ dựa vào báo cáo của người dùng để sửa nhân vật hoặc gỡ nhân vật do người khác tạo. Nếu là con bạn gặp phải, hãy khen con vì đã kể, rồi cùng con xem lại cài đặt và cân nhắc có tiếp tục dùng ứng dụng đó không.
Nếu nhân vật đưa ra lời khuyên về sức khoẻ, thuốc men, tiền bạc, đừng làm theo. Hãy coi đó là lời thoại của một nhân vật trong truyện. Khi thật sự cần thông tin những mảng này, hãy hỏi bác sĩ, dược sĩ, người có chuyên môn, hoặc tìm nguồn chính thức. Thói quen phân biệt "lời nhân vật" và "lời khuyên đáng tin" là kỹ năng quan trọng nhất khi chơi với nhân vật AI.
Bộ quy tắc tự đặt khi trò chuyện với nhân vật AI
Những quy tắc dưới đây ngắn gọn để dán cạnh bàn học, bàn làm việc, áp dụng cho cả người lớn lẫn trẻ lớn.
- Đặt giờ chơi cụ thể và hẹn giờ trên điện thoại; hết giờ là dừng, kể cả khi câu chuyện đang hay.
- Dùng tên giả, không kể địa chỉ, trường học, nơi làm việc, số điện thoại, không gửi ảnh mặt.
- Không hỏi nhân vật lời khuyên về thuốc men, chữa bệnh, đầu tư, vay mượn; hỏi người có chuyên môn.
- Ưu tiên kiểu chơi có kết thúc: một cuộc phiêu lưu, một buổi luyện tiếng, một câu chuyện.
- Mỗi tuần dành ít nhất một buổi cho hoạt động cùng người thật mà bạn thích tương đương.
- Đặt hạn mức chi tiêu theo tháng và tắt lưu thẻ thanh toán trên thiết bị.
- Nếu thấy khó dừng lại, nói với một người tin cậy; đó là bước khôn ngoan chứ không phải yếu đuối.
Những lúc thấy căng thẳng và cần thư giãn, các cách nghỉ ngơi không màn hình có ở trang AI Thư Giãn trong cùng hệ.
Câu hỏi thường gặp
Nhân vật AI có nhớ những gì đã trò chuyện không?
Tuỳ ứng dụng. Nhiều dịch vụ lưu lịch sử trò chuyện và cho nhân vật đọc lại để giữ mạch, một số có tính năng trí nhớ dài lưu riêng các chi tiết. Điều đó cũng có nghĩa là thông tin bạn kể được lưu trên máy chủ, nên hãy xem phần cài đặt quyền riêng tư và cách xoá lịch sử.
Trò chuyện với nhân vật AI có giúp bớt cô đơn không?
Trong ngắn hạn, nhiều người thấy dễ chịu hơn. Nhưng nhân vật không thay được sự hiện diện và quan tâm thật của con người. Nếu cảm giác cô đơn kéo dài, nên dùng nhân vật như bước đệm để tập trò chuyện, rồi tìm đến bạn bè, cộng đồng sở thích hoặc chuyên gia tâm lý.
Làm sao biết một nhân vật do người dùng khác tạo có an toàn không?
Đọc mô tả nhân vật, xem ứng dụng có cơ chế kiểm duyệt và báo cáo không. Nếu nhân vật hướng câu chuyện sang chủ đề người lớn, bạo lực, hoặc hỏi thông tin cá nhân, dừng ngay và báo cáo. Với trẻ em, chỉ nên dùng ứng dụng có chế độ dành riêng cho lứa tuổi.
Có nên để nhân vật AI giúp con làm bài tập không?
Nhân vật nhập vai không phải công cụ học tập đáng tin, vì nó có thể bịa thông tin để giữ đúng vai. Nếu dùng AI hỗ trợ học, nên dùng chatbot đa năng với yêu cầu giải thích từng bước, và để con tự làm phần chính, bố mẹ kiểm lại.
Xoá tài khoản ứng dụng trò chuyện có xoá hết dữ liệu không?
Không phải lúc nào cũng xoá ngay hay xoá hết. Chính sách quyền riêng tư của từng dịch vụ quy định thời gian lưu và cách xoá. Trước khi xoá tài khoản, xem mục quyền riêng tư để yêu cầu xoá lịch sử trò chuyện, và kiểm xem có gói trả phí nào cần huỷ không.