Nhân vật ảo trong giải trí là những "người" chỉ tồn tại dưới dạng hình ảnh và âm thanh số: ca sĩ có giọng hát tổng hợp, người dẫn chương trình dùng hình đại diện hoạt hình (VTuber), người mẫu ảo đăng ảnh thời trang, hay nhân vật được AI tạo cả mặt lẫn lời nói. Điểm chung là khán giả không nhìn thấy người thật, nhưng phía sau hầu như luôn có con người: người lồng tiếng, người điều khiển, nhóm viết kịch bản, công ty sở hữu.
Hiểu nhân vật ảo được làm ra thế nào giúp bạn thưởng thức thoải mái hơn và tỉnh táo hơn, nhất là khi nhân vật bắt đầu giới thiệu sản phẩm hay khi con bạn dành nhiều thời gian xem họ. Bài này đi qua các loại nhân vật ảo, ai đứng sau, vì sao khán giả gắn bó, và những câu hỏi đáng đặt ra.
Các loại nhân vật ảo thường gặp
Cụm từ "nhân vật ảo" bao trùm nhiều thứ rất khác nhau về công nghệ và mức độ có con người tham gia. Bảng dưới phân loại theo cách khán giả hay gặp.
| Loại | Cách vận hành | Con người ở đâu |
|---|---|---|
| Ca sĩ giọng tổng hợp | Phần mềm tổng hợp giọng hát từ thư viện âm thanh của một người lồng tiếng; nhà soạn nhạc nhập giai điệu và lời | Người lồng tiếng gốc, nhà soạn nhạc, họa sĩ thiết kế nhân vật |
| VTuber, người dẫn ảo | Một người thật điều khiển hình đại diện hoạt hình bằng camera bắt chuyển động khuôn mặt, cơ thể; giọng là giọng thật hoặc đã chỉnh | Người diễn đứng sau trực tiếp nói và phản ứng |
| Người mẫu, người có ảnh hưởng ảo | Hình ảnh dựng 3D hoặc tạo bằng AI, đăng ảnh và câu chữ như một người thật trên mạng xã hội | Nhóm vận hành viết lời, chọn hình, nhận hợp đồng quảng cáo |
| Nhân vật do AI tạo hoàn toàn | Mô hình tạo hình, tạo giọng và cả câu trả lời; có thể trò chuyện tự động với khán giả | Người thiết lập tính cách, giới hạn và kiểm duyệt; mức kiểm tuỳ đơn vị |
Ca sĩ ảo nổi tiếng sớm nhất mà nhiều người biết là Hatsune Miku, ra mắt năm 2007 dưới dạng một bộ giọng cho phần mềm tổng hợp giọng hát. Đó chưa phải AI tạo sinh theo nghĩa ngày nay, nhưng là ví dụ rõ về một nhân vật ảo sống nhờ cộng đồng người sáng tác. Các nhân vật đời mới dùng thêm AI để tạo hình, tạo giọng tự nhiên hơn và đôi khi tự trả lời khán giả.
Phía sau một nhân vật ảo là ai
Khi xem một VTuber trò chuyện với khán giả, bạn đang xem một người thật biểu diễn qua lớp hình đại diện. Họ có thể là người làm nghề tự do, hoặc làm việc cho một công ty quản lý giống như ca sĩ, diễn viên. Lớp hình ảnh giúp họ giữ riêng tư, thử nghiệm tính cách nhân vật, và thu hút những khán giả yêu thích phong cách hoạt hình.
Với người mẫu ảo và người có ảnh hưởng ảo, câu chuyện khác hơn. Nhân vật có "đời sống" do một nhóm viết ra: đi đâu, mặc gì, cảm nghĩ ra sao. Những dòng tâm sự trông rất chân thật thực chất là nội dung được lên kế hoạch, giống kịch bản. Điều này không sai, nhưng người xem nên biết để không đối xử với lời khuyên của nhân vật như lời khuyên của một người từng trải.
Với nhân vật do AI vận hành hoàn toàn, con người lùi ra xa hơn: họ đặt tính cách, cấm một số chủ đề, rồi để mô hình tự trả lời. Lúc này câu hỏi quan trọng là ai chịu trách nhiệm khi nhân vật nói sai, nói điều không phù hợp với trẻ em, hoặc thu thập thông tin của người trò chuyện. Câu trả lời nằm ở đơn vị sở hữu nhân vật, nên việc biết đơn vị đó là ai là bước đầu tiên của sự tỉnh táo.
Vì sao khán giả gắn bó với nhân vật ảo
Không có scandal đời tư. Nhân vật ảo không bị chụp lén, không vướng chuyện tình cảm. Với nhiều người hâm mộ, đó là cảm giác an toàn khi đầu tư tình cảm.
Phong cách hình ảnh riêng. Người yêu hoạt hình, truyện tranh tìm thấy ở nhân vật ảo thẩm mỹ quen thuộc mà nghệ sĩ thật khó có được.
Cộng đồng cùng sáng tạo. Với ca sĩ giọng tổng hợp, khán giả có thể tự viết bài cho nhân vật hát, vẽ tranh, làm video. Nhân vật trở thành sân chơi chung chứ không chỉ là thần tượng để ngắm.
Luôn có mặt. Nhân vật ảo không mệt, có thể phát trực tiếp nhiều giờ hoặc trả lời tin nhắn liên tục. Đây là điểm hấp dẫn nhưng cũng là điểm cần dè chừng, vì dễ khiến người xem dành quá nhiều thời gian.
Cảm giác được đáp lại. VTuber đọc tên người bình luận, nhân vật AI trả lời từng tin nhắn. Sự tương tác trực tiếp tạo cảm giác gần gũi mạnh hơn xem ca sĩ thật trên sân khấu.
Những câu nên tự hỏi khi theo dõi một nhân vật ảo
Không cần nghi ngờ, chỉ cần biết rõ mình đang xem gì. Năm câu hỏi dưới đây áp dụng cho mọi loại nhân vật ảo.
- Nhân vật có công khai là ảo không? Phần lớn VTuber và ca sĩ ảo nói rõ. Người mẫu ảo thì có trường hợp để khán giả tưởng là người thật; đó là dấu hiệu thiếu minh bạch.
- Ai sở hữu và vận hành? Một công ty, một nhóm hay cá nhân. Thông tin này thường có ở phần giới thiệu của trang.
- Bài đăng nào là quảng cáo? Khi nhân vật ảo khen một sản phẩm, đó gần như luôn là hợp đồng. Hãy đọc như đọc quảng cáo.
- Nhân vật thu thập gì từ mình? Nếu có ứng dụng trò chuyện riêng, đọc phần quyền riêng tư: tin nhắn của bạn có được lưu, dùng để huấn luyện hay chia sẻ không.
- Mình đang chi bao nhiêu thời gian và tiền? Quà tặng ảo trong livestream, gói hội viên, vật phẩm của nhân vật cộng lại có thể lớn hơn bạn nghĩ.
Khi nhân vật ảo quảng cáo sản phẩm
Nhân vật ảo là lựa chọn hấp dẫn với nhãn hàng: không bao giờ vướng tai tiếng, có thể xuất hiện ở bất cứ bối cảnh nào, và hợp với giới trẻ. Vì vậy bạn sẽ gặp ngày càng nhiều bài đăng nhân vật ảo dùng mỹ phẩm, mặc quần áo, uống đồ uống. Chỗ cần tỉnh táo là nhân vật ảo không thể thật sự dùng sản phẩm. Một người mẫu thật nói "kem này hợp với da mình" ít nhất còn có làn da để thử; một nhân vật ảo nói câu tương tự chỉ là lời quảng cáo được viết sẵn.
Khi đọc những bài đăng như vậy, bạn tự đặt lại câu: "Nhãn hàng muốn khách hàng trẻ biết tới sản phẩm này". Câu đó đúng hơn và giúp bạn quyết định mua dựa trên thông tin thật như thành phần, đánh giá của người dùng thật, chính sách đổi trả. Với trẻ em và thiếu niên, hãy giải thích cho các em rằng nhân vật ảo được trả tiền để giới thiệu sản phẩm, giống quảng cáo trên truyền hình. Quy định về ghi nhãn quảng cáo và quảng cáo bằng nhân vật số có thể khác nhau theo nơi và thay đổi theo thời gian, nên đừng mặc định bài nào cũng được ghi rõ.
Gắn bó cảm xúc với nhân vật ảo: khi nào nên chậm lại
Thích một nhân vật ảo cũng bình thường như thích một nhân vật trong phim hay một ca sĩ. Cảm xúc là thật dù nhân vật không có thật, và nhiều người tìm được niềm vui, động lực vẽ, viết, học ngoại ngữ nhờ cộng đồng hâm mộ. Vấn đề chỉ xuất hiện khi mối quan hệ một chiều này bắt đầu chiếm chỗ của những mối quan hệ hai chiều trong đời sống.
Vài dấu hiệu nên chậm lại: bạn thấy bồn chồn khi bỏ lỡ một buổi phát trực tiếp, chi tiền quà tặng nhiều hơn dự định nhiều tháng liền, bỏ bữa hay thức khuya thường xuyên để xem, hoặc thấy nhân vật hiểu mình hơn người thân. Với nhân vật do AI trả lời tự động, cảm giác "được hiểu" có thể rất mạnh vì mô hình được thiết kế để đáp lại dễ chịu, luôn đồng tình, không bao giờ mệt. Đó là ưu điểm khi giải trí, nhưng cũng là lý do không nên để nó thay thế bạn bè thật.
Nếu nhận thấy những dấu hiệu trên ở bản thân hay ở con, không cần cắt bỏ đột ngột. Hãy thử giới hạn thời gian theo tuần, tắt thông báo phát trực tiếp, và cố ý dành thời gian cho một hoạt động ngoài màn hình có người thật cùng tham gia. Khi cảm giác cô đơn hoặc lo âu kéo dài, nói chuyện với người tin cậy hoặc chuyên gia tâm lý là bước nên làm; các cách thư giãn, giảm căng thẳng có ở trang AI Thư Giãn trong cùng hệ.
Dùng AI để tìm hiểu một nhân vật ảo trước khi theo dõi
Nếu con bạn, hoặc chính bạn, vừa mê một nhân vật ảo mới, chatbot có thể giúp tổng hợp thông tin nền. Hãy coi đó là điểm bắt đầu và tự kiểm lại trên trang chính thức.
- Hỏi về loại nhân vật: "Hãy giải thích nhân vật này thuộc loại ca sĩ giọng tổng hợp, VTuber có người điều khiển hay nhân vật do AI vận hành, và nguồn nào xác nhận điều đó." Nếu chatbot không chắc, nó nên nói không chắc; câu trả lời quá tự tin về một nhân vật ít tên tuổi là dấu hiệu bịa.
- Hỏi về đơn vị đứng sau và lịch sử hoạt động, rồi tự mở trang giới thiệu của nhân vật để đối chiếu.
- Hỏi về nội dung có phù hợp với độ tuổi không: "Các buổi phát trực tiếp của nhân vật này thường có nội dung gì, có phần nào không hợp với học sinh lớp bảy không?" Sau đó tự xem một buổi để kiểm.
- Hỏi về các khoản chi thường gặp: quà tặng ảo, hội viên, vật phẩm. Từ đó đặt hạn mức trước khi con bắt đầu theo dõi.
- Ghi lại những gì đã kiểm vào một ghi chú ngắn để cả nhà cùng biết. Không cần đưa tên tài khoản hay thông tin của con vào chatbot khi hỏi.
Câu hỏi thường gặp
VTuber có phải là AI không?
Phần lớn không. VTuber thường là người thật nói chuyện và biểu diễn, chỉ dùng hình đại diện hoạt hình điều khiển bằng camera bắt chuyển động. Có một số nhân vật ảo do AI trả lời tự động, nhưng đó là loại khác và thường được giới thiệu rõ.
Ca sĩ ảo hát bằng giọng của ai?
Với phần mềm tổng hợp giọng truyền thống, giọng được xây từ thư viện âm thanh ghi từ một người lồng tiếng có ký hợp đồng. Với công nghệ mới, giọng có thể do AI tạo, nên câu hỏi về nguồn dữ liệu giọng và sự đồng ý của người gốc trở nên quan trọng.
Theo dõi nhân vật ảo có làm trẻ tách khỏi bạn bè thật không?
Không nhất thiết. Nhiều trẻ gặp bạn qua cộng đồng hâm mộ, cùng vẽ, cùng làm video. Điều cần để ý là thời gian và việc trẻ có còn duy trì các mối quan hệ, hoạt động ngoài màn hình hay không, chứ không phải bản thân nhân vật ảo.
Người mẫu ảo không ghi rõ là ảo thì có sao không?
Khi người xem tưởng đó là người thật, các lời khuyên về làm đẹp, thời trang hay lối sống dễ bị tin quá mức, và quảng cáo trở nên khó nhận ra. Một số nơi đã bắt đầu yêu cầu ghi rõ nội dung tạo bằng AI; bạn nên kiểm quy định hiện hành.
Tặng quà ảo trong livestream của VTuber có hợp lý không?
Đó là cách ủng hộ người sáng tạo giống như mua vé xem diễn, nếu nằm trong khả năng chi tiêu. Nên đặt hạn mức theo tháng, tắt lưu thẻ thanh toán trên thiết bị trẻ dùng, và nhớ rằng phần nền tảng giữ lại có thể đáng kể.