Trào lưu biến ảnh chân dung bằng AI là khi rất nhiều người cùng tải ảnh mặt mình lên một ứng dụng để nhận lại phiên bản hoạt hình, cổ trang, già đi, trẻ lại hay hoá thân thành nhân vật phim. Trò chơi vô hại về mặt giải trí, nhưng mỗi lần tham gia là một lần bạn gửi dữ liệu khuôn mặt, thứ không thể đổi như mật khẩu, cho một dịch vụ mà bạn có thể chưa đọc điều khoản. Chơi an toàn là chọn ứng dụng có chính sách rõ, tải ít ảnh nhất có thể, không tải ảnh người khác, và xoá dữ liệu sau khi xong.
Bài này không khuyên bạn đứng ngoài mọi trào lưu. Mục tiêu là giúp bạn chơi với hiểu biết: biết ứng dụng làm gì với ảnh, biết đọc phần nào trong điều khoản, biết loại ảnh nào nên và không nên tải, và biết làm gì khi ảnh của mình bị dùng sai. Phần tạo ảnh bằng AI cho công việc, thiết kế có ở trang AI Hình Ảnh trong cùng hệ.
Những kiểu trào lưu ảnh AI hay gặp
Trào lưu đến rồi đi theo mùa, nhưng phần lớn thuộc vài kiểu quen thuộc. Mỗi kiểu đòi hỏi lượng ảnh và loại ảnh khác nhau, nên mức độ rủi ro cũng khác.
- Hoạt hình hoá. Biến ảnh thành phong cách phim hoạt hình, truyện tranh, tranh màu nước. Thường chỉ cần một ảnh.
- Nhìn trước tuổi già, nhìn lại tuổi thơ. Làm già đi hoặc trẻ lại khuôn mặt. Một ảnh, nhưng là ảnh chụp thẳng mặt rõ nét.
- Ảnh chân dung nghệ thuật, ảnh kỷ yếu AI. Tạo hàng chục ảnh bạn trong trang phục, bối cảnh khác nhau. Thường yêu cầu tải từ mười tới hai mươi ảnh nhiều góc để mô hình "học" mặt bạn. Đây là kiểu nhiều dữ liệu nhất.
- Hoá thân nhân vật, ghép mặt vào cảnh phim. Đặt mặt bạn vào nhân vật nổi tiếng hoặc cảnh phim. Có thể đụng tới bản quyền nhân vật và quyền hình ảnh của diễn viên.
- Ảnh "con của hai người". Ghép mặt hai người để dự đoán con sau này. Phải tải ảnh của người thứ hai, thường là bạn đời hoặc người yêu.
- Ảnh động, ảnh nói. Làm ảnh tĩnh cử động, nháy mắt, mấp máy môi. Dữ liệu đầu vào ít nhưng sản phẩm đầu ra gần với deepfake hơn.
Ứng dụng làm gì với ảnh của bạn
Khi bạn tải ảnh lên, ảnh thường được gửi tới máy chủ của nhà cung cấp để mô hình xử lý. Từ đây có nhiều khả năng. Ở mức tốt nhất, ảnh được xử lý xong và xoá trong thời gian ngắn, chỉ còn kết quả gửi về cho bạn. Ở mức trung bình, ảnh được lưu một thời gian để bạn tải lại kết quả, hoặc để dịch vụ kiểm soát lạm dụng. Ở mức đáng lo, điều khoản cho phép nhà cung cấp dùng ảnh để cải thiện mô hình, chia sẻ với đối tác, hoặc giữ một giấy phép rộng đối với nội dung bạn tải lên.
Với kiểu tạo ảnh chân dung từ nhiều ảnh, dịch vụ thường tạo ra một mô hình riêng, có thể hiểu như "bản sao khuôn mặt" của bạn, để vẽ bạn trong các bối cảnh khác. Câu hỏi quan trọng là mô hình đó có bị xoá sau khi bạn nhận ảnh không, và bạn có quyền yêu cầu xoá không.
Dữ liệu khuôn mặt nhạy cảm hơn nhiều loại dữ liệu khác, vì nó gắn với bạn suốt đời và ngày càng được dùng để mở khoá điện thoại, xác minh tài khoản ngân hàng, định danh điện tử. Pháp luật Việt Nam về bảo vệ dữ liệu cá nhân xếp dữ liệu sinh trắc học vào nhóm cần bảo vệ đặc biệt; chi tiết nghĩa vụ của doanh nghiệp và quyền của bạn có thể kiểm ở văn bản hiện hành. Không phải ứng dụng nào cũng thuộc phạm vi áp dụng, nhất là ứng dụng của công ty nước ngoài, nên phần tự bảo vệ của bạn vẫn là chính.
Đọc điều khoản trong năm phút trước khi tải ảnh
Không ai đọc hết điều khoản dài hàng chục trang, nhưng bạn có thể tìm nhanh vài chỗ quan trọng bằng chức năng tìm chữ trong trang, hoặc nhờ chatbot đọc giúp phần đó.
- Tìm mục lưu trữ: ảnh được giữ bao lâu, có xoá tự động không.
- Tìm mục huấn luyện: ảnh có được dùng để cải thiện, huấn luyện mô hình không, có tuỳ chọn từ chối không.
- Tìm mục chia sẻ: ảnh có được chia sẻ với bên thứ ba, đối tác quảng cáo không.
- Tìm mục quyền với nội dung: bạn có trao cho nhà cung cấp giấy phép sử dụng ảnh và kết quả không, phạm vi tới đâu.
- Tìm mục xoá dữ liệu: có nút xoá trong ứng dụng không, hay phải gửi yêu cầu; xoá tài khoản có xoá ảnh không.
- Nhờ chatbot tóm tắt có định hướng. Dán riêng phần điều khoản về dữ liệu (không cần thông tin cá nhân của bạn) và hỏi: "Hãy cho biết đoạn điều khoản này có cho phép nhà cung cấp lưu ảnh lâu dài, dùng ảnh huấn luyện mô hình, hay chia sẻ cho bên thứ ba không; trích nguyên câu liên quan." Yêu cầu trích nguyên câu để bạn tự kiểm lại, vì chatbot có thể hiểu sai.
Nếu không tìm thấy điều khoản, điều khoản quá mơ hồ, hoặc ứng dụng yêu cầu quyền truy cập toàn bộ thư viện ảnh trong khi chỉ cần một ảnh, đó là lý do đủ để chọn ứng dụng khác.
Mức rủi ro theo loại ảnh bạn định tải
Cùng một ứng dụng, rủi ro thay đổi theo loại ảnh. Bảng dưới giúp bạn quyết định nhanh.
| Loại ảnh | Mức rủi ro | Gợi ý |
|---|---|---|
| Ảnh nghiêng, đeo kính râm, chụp xa | Thấp | Thường đủ cho trào lưu hoạt hình hoá, ít dữ liệu nhận dạng |
| Một ảnh chụp thẳng mặt rõ nét | Trung bình | Chỉ dùng với ứng dụng có chính sách xoá rõ ràng |
| Mười tới hai mươi ảnh nhiều góc | Cao | Cân nhắc kỹ; kiểm việc xoá mô hình riêng sau khi dùng |
| Ảnh có giấy tờ, biển số, nhà cửa phía sau | Cao | Cắt bỏ phần nền trước khi tải |
| Ảnh trẻ em | Cao | Hạn chế tối đa; ưu tiên mô tả bằng lời để tạo nhân vật minh hoạ |
| Ảnh người khác chưa hỏi ý | Không nên | Không tải; đây là dữ liệu của họ, không phải của bạn |
Nguyên tắc chung: dùng ít ảnh nhất và ảnh ít rõ mặt nhất mà vẫn cho kết quả bạn thích. Nhiều trào lưu cho kết quả vui ngay cả với ảnh nghiêng hay ảnh chụp từ xa.
Ảnh trẻ em và ảnh người khác: ranh giới không nên vượt
Trào lưu nào cũng có phiên bản dành cho trẻ: biến ảnh con thành công chúa, siêu anh hùng, dự đoán con lớn lên trông thế nào. Phụ huynh tham gia vì thương con, nhưng trẻ chưa thể đồng ý hay từ chối việc ảnh của mình được gửi đi và đăng lên. Khuôn mặt của trẻ còn thay đổi, nhưng những dữ liệu được lưu hôm nay có thể tồn tại rất lâu. Nếu muốn con có ảnh siêu anh hùng, hãy cho con tự vẽ, hoặc mô tả con bằng lời để công cụ tạo nhân vật minh hoạ không dựa trên ảnh thật.
Với ảnh người khác, ranh giới còn rõ hơn. Tải ảnh bạn bè, đồng nghiệp, người yêu cũ lên để biến hình, ghép mặt, rồi đăng lên mạng cho vui có thể khiến họ bị chế giễu, bị hiểu lầm, và có thể xâm phạm quyền đối với hình ảnh của họ. Ngay cả khi họ đồng ý cho vui, hãy hỏi lại trước khi đăng công khai.
Một trường hợp đặc biệt là ảnh "con của hai người" mà nhiều cặp đôi thích. Hãy đảm bảo cả hai đều muốn tham gia, và nhớ rằng khi chia tay, những ảnh này cùng dữ liệu đã tải lên không tự biến mất.
Dùng ảnh làm ra ở đâu thì ổn
Ảnh đại diện cá nhân. Dùng ảnh hoạt hình của chính bạn làm ảnh đại diện trên mạng xã hội là cách dùng phổ biến và ít rủi ro. Một số người còn thích điều này vì không lộ ảnh thật.
Ảnh trong nhóm bạn bè, gia đình. Chia sẻ trong nhóm kín là phù hợp; nhớ hỏi ý những người có mặt trong ảnh.
Không dùng cho hồ sơ chính thức. Ảnh AI không dùng được cho giấy tờ, hồ sơ xin việc, hồ sơ xét tuyển, hay bất kỳ nơi nào cần ảnh thật. Dùng ảnh đã chỉnh quá nhiều có thể khiến hồ sơ bị từ chối hoặc gây hiểu lầm.
Thận trọng với hồ sơ hẹn hò. Dùng ảnh AI làm đẹp trên ứng dụng hẹn hò là gây hiểu lầm cho người khác. Nếu dùng, hãy ghi rõ.
Không dùng để bán hay quảng cáo khi chưa đọc điều khoản. Một số dịch vụ giới hạn quyền dùng thương mại với ảnh tạo ra, và ảnh có nhân vật có bản quyền thì càng không nên dùng để kinh doanh.
Khi ảnh của bạn bị dùng sai
Nếu phát hiện ảnh của mình, gốc hay đã biến đổi bằng AI, bị người khác dùng để chế giễu, mạo danh hay ghép vào nội dung xấu, hãy làm theo thứ tự sau.
- Chụp màn hình, lưu đường dẫn và thời gian đăng làm bằng chứng, trước khi nội dung bị xoá hay sửa.
- Báo cáo trên nền tảng với lý do mạo danh, quấy rối hoặc nội dung không có sự đồng ý; nhiều nền tảng ưu tiên trường hợp liên quan đến hình ảnh cá nhân.
- Nếu người đăng là người quen, nhắn riêng yêu cầu gỡ, giữ giọng bình tĩnh và lưu lại tin nhắn.
- Gửi yêu cầu xoá dữ liệu tới ứng dụng biến ảnh bạn đã dùng, nếu nghi ngờ ảnh bị lấy từ đó.
- Với nội dung bôi nhọ, tống tiền hay nhạy cảm, đừng thương lượng một mình: báo cơ quan công an và tìm tư vấn pháp lý. Các bước xử lý chi tiết khi bị tống tiền bằng ảnh ghép có ở trang AI Bảo Mật.
Đây cũng là lý do mỗi lần tải ảnh lên một ứng dụng mới, bạn nên nghĩ một chút: nếu ảnh này rơi vào tay người khác, mình có chấp nhận được không.
Câu hỏi thường gặp
Ứng dụng nói đã xoá ảnh thì có chắc là xoá không?
Bạn không thể tự kiểm chứng. Điều có thể làm là chọn nhà cung cấp có chính sách rõ ràng, có cơ chế xoá trong ứng dụng, chịu sự điều chỉnh của luật bảo vệ dữ liệu, và có lịch sử hoạt động minh bạch. Khi nghi ngờ, coi như ảnh vẫn còn và hạn chế tải ảnh nhạy cảm.
Ảnh hoạt hình hoá có còn nhận ra được mặt mình không?
Tuỳ mức biến đổi. Nhiều phong cách vẫn giữ đủ đặc điểm để người quen nhận ra, và ảnh gốc bạn tải lên mới là dữ liệu quan trọng nhất. Vì vậy dù kết quả là hoạt hình, rủi ro chủ yếu nằm ở bước tải ảnh gốc.
Có nên cấp quyền truy cập toàn bộ thư viện ảnh cho ứng dụng biến ảnh?
Không nên. Hầu hết hệ điều hành điện thoại cho phép chỉ chọn một vài ảnh cụ thể để cấp quyền. Ứng dụng đòi quyền toàn bộ thư viện khi chỉ cần một ảnh là dấu hiệu nên cân nhắc lại.
Ảnh chân dung tạo bằng AI có dùng làm ảnh kỷ yếu lớp được không?
Có thể dùng cho trang vui trong kỷ yếu nếu cả lớp đồng ý, nhưng mỗi bạn nên tự quyết định có tham gia không. Với trẻ chưa thành niên, cần hỏi ý phụ huynh, và nên ưu tiên ứng dụng không yêu cầu tải nhiều ảnh.
Tham gia trào lưu ảnh AI có làm tài khoản ngân hàng kém an toàn không?
Một ảnh hoạt hình không đủ để vượt qua bước xác minh khuôn mặt của ngân hàng, vốn có kiểm tra người thật. Tuy vậy, việc ảnh khuôn mặt rõ nét của bạn nằm ở nhiều nơi làm tăng nguyên liệu cho kẻ xấu. Hạn chế tải ảnh chụp thẳng mặt là thói quen tốt.