Nhạc lossless là nhạc được nén mà không bỏ đi phần dữ liệu âm thanh nào so với bản gốc, khác với nhạc nén thông thường vốn bỏ bớt những chi tiết được cho là tai khó nghe ra. Với người nghe phổ thông, chuyển sang lossless chỉ đáng khi cả chuỗi phát — nguồn nhạc, thiết bị, tai nghe, môi trường nghe — đủ tốt để phần chênh lệch lọt tới tai. Nghe qua tai nghe không dây phổ biến ở chỗ ồn, khác biệt thường rất nhỏ.
Bài này giải thích những chữ hay gặp trong phần cài đặt của ứng dụng nghe nhạc — nén, lossless, hi-res, bitrate — bằng ngôn ngữ đời thường, chỉ ra chỗ âm thanh bị mất trên đường tới tai, và gợi ý một phép nghe thử mù tự làm ở nhà để bạn biết tai mình có cần nâng cấp không, trước khi tốn thêm dung lượng và dữ liệu di động.
Âm thanh số được lưu thế nào, nói ngắn gọn
Âm thanh ngoài đời là sóng liên tục. Để lưu vào máy, người ta đo độ lớn của sóng rất nhiều lần mỗi giây và ghi lại thành con số. Số lần đo mỗi giây gọi là tần số lấy mẫu; độ chi tiết của mỗi lần đo gọi là độ sâu bit. Đĩa CD âm nhạc dùng 44,1 nghìn lần đo mỗi giây và 16 bit mỗi lần đo, mức này từ lâu được xem là đủ cho tai người trong điều kiện nghe thông thường.
Bản ghi như vậy rất nặng. Để tiết kiệm dung lượng và dữ liệu khi phát trực tuyến, người ta nén lại. Có hai cách nén. Cách thứ nhất giống nén một tệp văn bản: giải nén ra là được đúng nguyên bản, không mất gì; đó là nén không mất dữ liệu, tức lossless. Cách thứ hai bỏ hẳn những phần âm thanh mà mô hình về thính giác cho là khó nghe thấy, ví dụ âm nhỏ bị che bởi âm lớn ở gần đó; đó là nén có mất dữ liệu.
Mức nén có mất dữ liệu thường được mô tả bằng bitrate, tức lượng dữ liệu dùng cho mỗi giây nhạc, đo bằng kilobit mỗi giây. Bitrate càng cao, càng ít bị bỏ đi. Ở mức cao của các định dạng phổ biến, nhiều người nghe trong điều kiện thường khó phân biệt với bản lossless; ở mức thấp, nhất là khi tiết kiệm dữ liệu di động, có thể nghe ra tiếng xèo xèo ở âm cao, tiếng trống mờ và không gian hẹp.
Các chữ hay gặp trong phần cài đặt chất lượng
Tên gọi cụ thể và mức chất lượng mỗi nền tảng đưa ra khác nhau và thay đổi theo thời gian; bạn kiểm phiên bản hiện hành trong ứng dụng của mình. Bảng dưới chỉ giải thích ý nghĩa chung.
| Chữ trong cài đặt | Ý nghĩa | Khi nào đáng chọn |
|---|---|---|
| Tiết kiệm dữ liệu, chất lượng thấp | Nén mạnh, bitrate thấp | Mạng yếu, gói dữ liệu ít, nghe podcast hoặc nghe nền |
| Chất lượng cao, rất cao | Nén có mất dữ liệu ở bitrate cao | Phần lớn người nghe hằng ngày, kể cả với tai nghe tốt |
| Lossless, chất lượng CD | Nén không mất dữ liệu ở mức tương đương đĩa CD | Nghe tập trung, có tai nghe có dây hoặc loa tốt, mạng ổn định |
| Hi-res, độ phân giải cao | Lossless với tần số lấy mẫu và độ sâu bit cao hơn CD | Khi cả thiết bị phát và tai nghe hỗ trợ; khác biệt với lossless chuẩn CD thường rất khó nghe ra |
| Tải về để nghe ngoại tuyến | Lưu bản đã chọn mức chất lượng vào máy | Đi xa, đi máy bay, nơi sóng yếu; nhớ mức tải về có thể đặt riêng |
Một chi tiết hay bị bỏ qua: nhiều ứng dụng cho đặt mức chất lượng riêng khi dùng wifi và khi dùng dữ liệu di động. Bạn có thể đặt cao khi ở nhà và tiết kiệm khi ra đường.
Âm thanh bị mất ở đâu trên đường tới tai
Kết nối không dây. Phần lớn tai nghe và loa Bluetooth phổ biến hiện nay nén âm thanh thêm một lần nữa khi truyền từ điện thoại sang. Nghĩa là dù bạn chọn lossless trong ứng dụng, thứ tới tai qua Bluetooth thường đã bị nén lại. Một số chuẩn kết nối mới hơn truyền được nhiều dữ liệu hơn, nhưng cần cả điện thoại lẫn tai nghe cùng hỗ trợ; kiểm thông số thiết bị của bạn.
Tai nghe và loa. Chênh lệch giữa hai đôi tai nghe khác loại thường lớn hơn nhiều so với chênh lệch giữa nhạc nén chất lượng cao và lossless. Một đôi tai nghe vừa tai, kín, cân bằng sẽ cho bạn nhiều hơn là đổi định dạng.
Môi trường nghe. Tiếng xe cộ, tiếng điều hoà, tiếng quạt che lấp đúng những chi tiết nhỏ mà lossless giữ lại. Trên xe buýt hay quán cà phê đông, khác biệt định dạng gần như biến mất.
Bản thu và bản phối. Một bài được phối và xử lý âm lượng quá tay thì nghe ở định dạng nào cũng chói, dẹt. Ngược lại, bản thu tốt nghe ở chất lượng cao thông thường vẫn rất dễ chịu.
Âm lượng. Khi so hai phiên bản, bản to hơn một chút gần như luôn được cảm thấy là hay hơn. Đây là bẫy phổ biến nhất khi tự so sánh, nên phép thử ở phần sau phải giữ âm lượng bằng nhau.
Tự nghe thử mù ở nhà trong 20 phút
Cách chắc nhất để biết bạn có cần lossless không là tự thử, không biết trước mình đang nghe bản nào. Bạn cần một người nhà giúp bấm.
- Chọn ba bài bạn thuộc rõ, có nhạc cụ mộc, giọng hát gần, và một bài có nhiều nhạc cụ cùng lúc.
- Dùng tai nghe tốt nhất bạn có, ưu tiên có dây nếu điện thoại hoặc máy tính hỗ trợ, ngồi ở phòng yên tĩnh.
- Nhờ người nhà chuyển giữa mức chất lượng cao thông thường và mức lossless trong ứng dụng, mỗi lần chọn ngẫu nhiên, không cho bạn nhìn màn hình.
- Giữ nguyên âm lượng, tắt mọi bộ chỉnh âm. Nếu ứng dụng có chuẩn hoá âm lượng, để nguyên một trạng thái cho cả hai lần nghe.
- Nghe cùng một đoạn khoảng 20 giây, đoán đó là bản nào, người nhà ghi lại đúng sai.
- Lặp lại khoảng mười lần cho mỗi bài. Nếu số lần đoán đúng chỉ quanh một nửa, tức là bạn đang đoán may rủi.
Nếu bạn đoán đúng rõ rệt, lossless đáng dùng cho những lúc nghe tập trung. Nếu không, cứ yên tâm với chất lượng cao thông thường, tiết kiệm dung lượng và dữ liệu, dồn tiền nâng cấp tai nghe khi cần. Kết quả này chỉ đúng với tai bạn, thiết bị bạn và những bài bạn chọn.
Chuẩn hoá âm lượng và bộ chỉnh âm
Nhiều ứng dụng nghe nhạc có tuỳ chọn chuẩn hoá âm lượng, giúp các bài từ những album khác nhau phát ra với độ to gần nhau, không phải chỉnh nút liên tục. Tuỳ chọn này hữu ích khi nghe danh sách phát trộn nhiều nguồn. Khi nghe trọn một album được chủ ý làm có bài to bài nhỏ, bạn có thể tắt đi hoặc chọn chế độ theo album nếu ứng dụng có.
Bộ chỉnh âm cho phép tăng giảm từng dải tần: âm trầm, âm trung, âm cao. Dùng nhẹ tay, nó giúp bù cho tai nghe hơi thiếu trầm hay hơi chói. Dùng quá tay, nhất là đẩy âm trầm lên nhiều, dễ làm méo tiếng và khiến bạn vặn to hơn mức cần. Một nguyên tắc dễ nhớ là giảm dải thừa thường an toàn hơn tăng dải thiếu.
Bạn có thể nhờ chatbot giải thích các chữ trong phần cài đặt âm thanh của điện thoại hay tai nghe, bằng cách chụp và gõ lại tên các tuỳ chọn, rồi hỏi mỗi tuỳ chọn làm gì. Đừng gửi ảnh chụp màn hình có tên tài khoản, số điện thoại hay thông báo cá nhân. Nhớ rằng giải thích của chatbot là chung chung; tác dụng thật vẫn phải nghe thử.
Khi nào nên, khi nào không cần bận tâm
Bạn nên quan tâm đến lossless khi có thói quen nghe tập trung ở nơi yên tĩnh, có tai nghe có dây hoặc dàn loa tốt, nghe nhiều nhạc mộc, nhạc cổ điển, jazz, những thể loại có nhiều chi tiết nhỏ và dải âm lượng rộng. Khi đó, phép thử mù thường cho kết quả rõ hơn, và việc chọn mức chất lượng cao nhất có ý nghĩa.
Bạn không cần bận tâm nếu phần lớn thời gian nghe là trên đường, trong lúc làm việc nhà, qua loa điện thoại hay tai nghe không dây phổ thông, hoặc nghe chủ yếu podcast và nhạc nền. Chọn mức chất lượng cao thông thường là đủ, và khi mạng yếu, mức tiết kiệm dữ liệu cũng không làm trải nghiệm tệ đi bao nhiêu.
Điều quan trọng hơn cả định dạng là bạn nghe ở âm lượng an toàn và thấy dễ chịu. Một bài nghe vừa tai trong phòng yên tĩnh qua tai nghe bình thường vẫn hay hơn bài lossless bị vặn to để át tiếng ồn. Nếu hay phải vặn to vì môi trường ồn, tai nghe có cách âm tốt hoặc chống ồn chủ động là khoản đầu tư hợp lý hơn đổi định dạng.
Dung lượng, dữ liệu và việc tải về
Nhạc lossless nặng hơn nhạc nén nhiều lần. Phát trực tuyến lossless trên dữ liệu di động có thể làm gói dữ liệu cạn nhanh, còn tải về để nghe ngoại tuyến thì chiếm đáng kể bộ nhớ điện thoại. Trước khi bật, bạn nên xem phần cài đặt tải về của ứng dụng và đặt mức chất lượng tải về riêng nếu có.
Một cách làm cân bằng: để lossless cho một danh sách nhỏ những album bạn nghe tập trung ở nhà, còn danh sách nghe hằng ngày trên đường để ở chất lượng cao thông thường. Như vậy bạn có cái tốt nhất ở chỗ cần mà không trả giá ở chỗ không cần.
Với nhạc tải về, chỉ tải trong ứng dụng chính thức theo điều khoản của nền tảng. Các trang chia sẻ tệp nhạc chất lượng cao không rõ nguồn vừa vi phạm quyền của nghệ sĩ, vừa có nguy cơ cài mã độc, và tệp tải về nhiều khi được đổi đuôi chứ không thật sự lossless.
Câu hỏi thường gặp
Nhạc lossless có hay hơn nhạc thường không?
Về kỹ thuật, lossless giữ đủ dữ liệu nên không kém bản nén. Còn có nghe ra hay hơn không thì tuỳ tai, tai nghe, môi trường và bài nhạc. Nhiều người nghe trong điều kiện thường khó phân biệt với bản nén chất lượng cao.
Tai nghe Bluetooth có nghe được lossless không?
Phần lớn tai nghe Bluetooth phổ biến nén âm thanh thêm một lần khi truyền, nên chưa phải lossless thật sự tới tai. Một số chuẩn mới hơn truyền nhiều dữ liệu hơn nhưng cần cả điện thoại và tai nghe cùng hỗ trợ, bạn kiểm thông số thiết bị.
Hi-res có khác lossless chuẩn CD không?
Hi-res dùng tần số lấy mẫu và độ sâu bit cao hơn CD, tệp nặng hơn. Với tai người trong điều kiện nghe thông thường, khác biệt so với lossless chuẩn CD thường rất khó nhận ra, và cần thiết bị hỗ trợ đầy đủ.
Bitrate bao nhiêu là đủ nghe?
Ở mức chất lượng cao của các ứng dụng phổ biến, phần lớn người nghe hằng ngày đã thấy đủ. Bạn có thể tự làm phép nghe thử mù để biết tai mình phân biệt được tới đâu, thay vì dựa vào con số.
Có nên tải nhạc chất lượng cao từ trang chia sẻ miễn phí không?
Không nên. Ngoài việc vi phạm quyền của nghệ sĩ, những trang này hay có mã độc và quảng cáo lừa đảo, còn tệp tải về nhiều khi chỉ được đổi tên cho giống chất lượng cao. Nghe trong ứng dụng chính thức an toàn hơn.
Chuẩn hoá âm lượng có làm giảm chất lượng không?
Thường không làm hỏng âm thanh theo cách bạn nghe ra được; nó chủ yếu chỉnh độ to giữa các bài cho đều. Nếu nghe trọn album có chủ ý to nhỏ khác nhau, bạn có thể tắt hoặc chọn chế độ theo album nếu có.