Nếu bạn đọc sách điện tử mỗi ngày từ nửa tiếng trở lên, máy đọc sách dùng màn hình mực điện tử thường dễ chịu cho mắt và ít bị xao nhãng hơn điện thoại; còn nếu chỉ đọc lẻ tẻ lúc chờ đợi, điện thoại đã đủ, miễn bạn chỉnh cỡ chữ, ánh sáng và tắt thông báo. Thiết bị tốt nhất là thiết bị bạn mang theo và thực sự mở ra đọc.
Bài này so sánh ba lựa chọn phổ biến, hướng dẫn chỉnh hiển thị để đỡ mỏi mắt, nói về những điều cần biết khi mua và lưu sách điện tử, và vài cách dùng AI ngay trong lúc đọc mà không làm hỏng trải nghiệm. Bài không xếp hạng hãng hay gợi ý mẫu máy cụ thể, vì sản phẩm thay đổi liên tục; bạn hãy kiểm phiên bản hiện hành khi mua.
Ba lựa chọn: điện thoại, máy tính bảng, máy đọc sách
Mỗi thiết bị hợp với một kiểu đọc. Bảng dưới so sánh theo những tiêu chí người đọc giải trí quan tâm nhất.
| Tiêu chí | Điện thoại | Máy tính bảng | Máy đọc sách mực điện tử |
|---|---|---|---|
| Luôn mang theo | Có, lúc nào cũng trong túi | Thường để ở nhà | Nhẹ, bỏ túi xách được |
| Cảm giác mắt khi đọc lâu | Dễ mỏi hơn vì màn hình phát sáng | Tương tự điện thoại, màn hình to hơn | Gần với giấy, dễ chịu khi đọc lâu |
| Đọc ngoài nắng | Khó, chói | Khó, chói | Đọc tốt, càng sáng càng rõ |
| Xao nhãng | Nhiều: tin nhắn, mạng xã hội | Khá nhiều | Rất ít vì gần như chỉ để đọc |
| Truyện tranh, sách nhiều ảnh màu | Tạm được | Tốt nhất trong ba | Hạn chế, phần lớn là đen trắng |
| Thời lượng pin | Một ngày dùng chung | Một đến vài ngày | Thường vài tuần với việc đọc |
Nếu bạn mới bắt đầu đọc sách điện tử, cứ dùng điện thoại vài tuần. Khi thấy mình đọc đều và muốn đọc lâu hơn, đó là lúc cân nhắc máy đọc sách. Mua máy trước rồi mới tập đọc là cách khá nhiều người để thiết bị nằm im trong ngăn kéo.
Chỉnh hiển thị để đọc lâu không mỏi mắt
Tăng cỡ chữ hơn bạn nghĩ. Nhiều người để cỡ chữ mặc định nhỏ để mỗi trang được nhiều chữ, rồi phải nheo mắt. Tăng lên một hai nấc, giãn dòng rộng hơn một chút, mắt sẽ đỡ hẳn mà tốc độ đọc gần như không đổi.
Chọn phông chữ có chân hoặc không chân tuỳ mắt. Không có phông nào đúng cho mọi người. Thử hai ba phông trong ứng dụng, đọc mỗi phông vài trang, giữ cái nào bạn thấy trôi nhất. Kiểm tra phông hiển thị đúng dấu tiếng Việt, vì một số phông lỗi dấu chồng.
Độ sáng theo môi trường. Trong phòng tối, giảm độ sáng màn hình xuống gần mức thấp nhất mà vẫn đọc rõ. Màn hình sáng chói trong phòng tối là nguyên nhân mỏi mắt phổ biến hơn cả ánh sáng xanh.
Nền tối hay nền giấy. Chế độ tối dễ chịu với nhiều người khi đọc ban đêm, nhưng có người thấy chữ trắng trên nền đen bị nhòe. Nền màu giấy ngà là lựa chọn ở giữa. Thử và chọn theo cảm giác của chính bạn.
Nghỉ mắt định kỳ. Đọc khoảng hai mươi phút thì nhìn ra xa vài giây. Đây là lời khuyên chung về mắt khi nhìn gần lâu; nếu mắt thường xuyên đau, nhức, nhìn mờ, bạn nên đi khám mắt thay vì chỉ đổi thiết bị.
Đọc trên điện thoại mà không bị điện thoại kéo đi
Vấn đề lớn nhất của đọc sách trên điện thoại không phải màn hình mà là mọi thứ khác trên điện thoại. Bạn đang ở chương hay nhất thì tin nhắn nhóm hiện lên, bấm vào xem, thế là hai mươi phút sau vẫn đang lướt. Giải pháp không phải ý chí mà là cài đặt.
Trước hết, dùng một ứng dụng đọc sách riêng thay vì mở tệp sách trong trình duyệt hay ứng dụng nhắn tin. Ứng dụng đọc sách cho bạn chỉnh chữ, đánh dấu, nhớ trang đang đọc, và quan trọng là tạo cảm giác bạn đang mở sách chứ không phải mở điện thoại. Kế đến, bật chế độ tập trung hoặc không làm phiền mỗi khi mở ứng dụng đọc; nhiều điện thoại cho phép tự động bật chế độ này khi mở một ứng dụng nhất định.
Nếu có thể, đặt ứng dụng đọc sách ở màn hình chính, ở chỗ dễ bấm nhất, và dời các ứng dụng mạng xã hội vào thư mục sâu hơn. Một thay đổi nhỏ về vị trí biểu tượng cũng ảnh hưởng đến việc tay bạn bấm vào đâu đầu tiên khi rảnh. Nhiều người nhận ra họ đọc nhiều hơn hẳn chỉ sau khi đổi chỗ hai biểu tượng.
Một thói quen nhỏ khác: trước khi mở sách, tự hỏi mình sẽ đọc đến đâu, ví dụ hết chương này. Có điểm dừng rõ ràng giúp bạn đọc tập trung hơn và đóng ứng dụng lại một cách dễ chịu, thay vì đọc lơ mơ rồi trôi sang thứ khác trên màn hình.
Cuối cùng, chấp nhận rằng điện thoại hợp với đọc ngắn. Các cuốn có chương ngắn, tập truyện ngắn, tản văn rất hợp; tiểu thuyết dày đặc chữ và cần tập trung lâu có thể để dành cho bản giấy hoặc máy đọc sách.
Mua và lưu sách điện tử: những điều nên biết
Sách điện tử khác sách giấy ở chỗ bạn thường mua quyền đọc chứ không hẳn sở hữu một tệp mang đi đâu cũng được. Trước khi mua, bạn nên để ý:
- Sách mua trên một nền tảng thường chỉ đọc được trong ứng dụng hoặc thiết bị của nền tảng đó. Chuyển sang hệ khác có khi không mang theo được.
- Đọc điều khoản về số thiết bị được đọc cùng lúc và việc cho người nhà mượn, vì mỗi nơi một khác.
- Ưu tiên mua từ nhà xuất bản hoặc nền tảng phân phối chính thức tại Việt Nam để chắc bản dịch đúng và tác giả, dịch giả được trả công.
- Thư viện công cộng ở một số tỉnh thành có dịch vụ mượn sách điện tử; hỏi thư viện nơi bạn sống trước khi mua.
- Không tải sách từ các trang chia sẻ tệp không rõ nguồn. Ngoài chuyện vi phạm bản quyền, tệp từ đó có thể kèm mã độc hoặc bị sửa nội dung.
- Sao lưu ghi chú và đánh dấu của bạn nếu ứng dụng cho xuất ra, vì đó là phần thật sự của riêng bạn.
Danh mục xem nghe hợp pháp của trang có bài chi tiết hơn về rủi ro của các nguồn không chính chủ.
Dùng AI trong lúc đọc sách điện tử
Một số ứng dụng đọc đã tích hợp tra từ, dịch, hoặc trợ lý AI. Ngay cả khi không có, bạn vẫn có thể dùng chatbot riêng. Cách dùng không làm hỏng trải nghiệm đọc:
- Gặp một từ cổ, từ địa phương hay thuật ngữ lạ, bôi đen tra nhanh rồi đọc tiếp, không dừng lại tìm hiểu sâu giữa chừng.
- Gặp chi tiết lịch sử hay địa danh muốn biết thêm, đánh dấu lại, đọc hết chương rồi mới hỏi AI để không cắt mạch truyện.
- Khi hỏi AI về cuốn sách đang đọc, ghi rõ bạn đang ở chương nào và yêu cầu không nói gì về phần sau.
- Chỉ dán đoạn trích ngắn khi cần hỏi nghĩa, không dán cả chương hay tải cả tệp sách lên dịch vụ khác.
- Kiểm lại câu trả lời về sự kiện, năm tháng, tên người bằng nguồn tin cậy nếu bạn định kể lại cho người khác.
Tính năng AI tích hợp trong ứng dụng đọc thay đổi theo từng phiên bản và từng nơi cung cấp; hãy xem phần cài đặt quyền riêng tư để biết đoạn văn bạn tra có được gửi đi đâu.
Sắp xếp thư viện sách và ghi chú cho gọn
Một cái lợi ít người tận dụng của sách điện tử là thư viện không chiếm chỗ, nhưng chính vì vậy nó dễ thành bãi lộn xộn: hàng trăm tệp tải về, sách đọc dở lẫn với sách chưa mở, sách mẫu đọc thử lẫn với sách đã mua. Mỗi lần mở ứng dụng, bạn mất năm phút lướt tìm và có khi đóng lại luôn. Dành nửa giờ sắp xếp một lần đỡ được rất nhiều lần như thế.
Cách gọn nhất là chia ba ngăn: đang đọc, đọc tiếp theo và đã đọc. Ngăn đang đọc chỉ nên có một hai cuốn; ngăn đọc tiếp theo tối đa năm cuốn; phần còn lại cất vào kho. Phần lớn ứng dụng đọc cho tạo bộ sưu tập hoặc gắn nhãn, bạn kiểm phần cài đặt của ứng dụng mình dùng.
Với ghi chú và đoạn đánh dấu, bạn có thể định kỳ xuất ra và dán vào một tệp ghi chép riêng. Nếu muốn nhờ AI gom các đoạn mình đánh dấu thành vài ý chính để nhớ, chỉ dán phần ghi chú và một số câu ngắn bạn đánh dấu, không dán cả chương. Bỏ đi những dòng ghi chú có chuyện riêng về gia đình hay công việc trước khi dán.
Sách điện tử cho trẻ và người lớn tuổi
Với trẻ em, máy đọc sách mực điện tử có ưu điểm là gần như chỉ để đọc, ít trò giải trí khác chen vào. Tuy vậy, với trẻ nhỏ, sách giấy có tranh màu, có thể sờ, lật, chỉ trỏ vẫn mang lại trải nghiệm mà màn hình khó thay. Nếu cho con đọc trên máy tính bảng, nên dùng hồ sơ trẻ em, giới hạn thời gian, và ngồi cùng con trong những lần đầu. Bài đọc sách cùng con trong danh mục này nói kỹ hơn theo từng độ tuổi.
Với người lớn tuổi, ưu điểm lớn nhất của sách điện tử là phóng chữ to tuỳ ý. Một cuốn sách in chữ nhỏ mà ông bà đã bỏ vì mỏi mắt có thể đọc lại thoải mái trên máy đọc sách với cỡ chữ lớn. Con cháu nên cài đặt sẵn cỡ chữ, độ sáng, tắt các tính năng không cần, và chỉ cho ông bà cách lật trang và quay về thư viện sách.
Dù với ai, thiết bị chỉ là phương tiện. Nếu sau một tháng mà máy đọc sách vẫn nằm im, có lẽ vấn đề nằm ở việc chọn sách hay thời gian đọc, không phải ở thiết bị. Các bài về chọn sách hợp gu và lấy lại thói quen đọc trong danh mục này có thể giúp.
Câu hỏi thường gặp
Đọc sách trên điện thoại có hại mắt không?
Đọc trên điện thoại lâu dễ gây mỏi mắt do nhìn gần, màn hình phát sáng và ít chớp mắt. Tăng cỡ chữ, giảm độ sáng trong phòng tối và nghỉ mắt định kỳ giúp đỡ mỏi. Nếu mắt thường xuyên đau, nhức hay nhìn mờ, bạn nên đi khám mắt.
Có nên mua máy đọc sách khi mới bắt đầu đọc sách điện tử?
Nên thử đọc trên điện thoại vài tuần trước. Nếu thấy mình đọc đều và muốn đọc lâu hơn mỗi ngày, máy đọc sách là khoản đầu tư hợp lý. Mua máy trước khi có thói quen đọc dễ khiến máy nằm im.
Máy đọc sách có đọc được truyện tranh không?
Phần lớn máy đọc sách mực điện tử hiển thị đen trắng và màn hình nhỏ, nên truyện tranh màu và sách nhiều ảnh không đẹp bằng trên máy tính bảng. Một số dòng có màn hình màu, nhưng bạn nên xem thử trực tiếp trước khi mua.
Sách điện tử đã mua có cho người khác mượn được không?
Tuỳ điều khoản của từng nền tảng. Nhiều nơi chỉ cho đọc trên tài khoản người mua, một số cho chia sẻ trong gia đình với số thiết bị giới hạn. Bạn nên đọc điều khoản trước khi mua nếu định đọc chung với người nhà.
Chế độ tối có tốt hơn khi đọc ban đêm không?
Nhiều người thấy chế độ tối dễ chịu hơn trong phòng tối, nhưng có người thấy chữ trắng trên nền đen bị nhòe. Nền màu giấy ngà là lựa chọn trung gian. Điều quan trọng hơn là giảm độ sáng màn hình phù hợp với ánh sáng xung quanh.
Dùng AI tra từ khi đọc sách có làm mất mạch truyện không?
Tra nhanh một từ rồi đọc tiếp thì không sao. Còn hỏi sâu về bối cảnh, lịch sử, nhân vật thì nên đánh dấu lại và hỏi sau khi đọc hết chương. Khi hỏi về sách đang đọc, nhớ dặn AI không nói về phần sau.