"AI trong game" thường chỉ phần mềm điều khiển các nhân vật không do người chơi điều khiển (NPC): tìm đường, chọn hành động, phản ứng với người chơi. Phần lớn AI trong game truyền thống không "học" như trợ lý AI bạn trò chuyện hằng ngày; nó là các quy tắc và thuật toán được nhà làm game thiết kế để tạo cảm giác nhân vật thông minh vừa đủ cho trải nghiệm vui.
Gần đây, một số game bắt đầu dùng mô hình ngôn ngữ để nhân vật trò chuyện tự do. Bài này giải thích các kỹ thuật cơ bản, độ khó tự điều chỉnh, và những điều người chơi, đặc biệt là phụ huynh, nên biết khi gặp nhân vật trò chuyện bằng AI. Bài viết theo nguyên lý; cách từng game cụ thể triển khai có thể khác.
Mục tiêu của AI trong game khác AI ngoài đời
Một hệ thống AI chơi cờ hay chơi game chuyên nghiệp được xây để thắng. AI của nhân vật trong game giải trí thì không: mục tiêu của nó là làm người chơi thấy vui. Một kẻ địch bắn trúng mọi phát đạn từ xa một cây số là việc rất dễ lập trình, nhưng sẽ khiến game không thể chơi được. Nhà làm game cố ý cho kẻ địch phạm sai lầm, phản ứng chậm một chút, hô to trước khi tấn công.
Vì vậy, cảm giác "con quái này thông minh quá" thường đến từ thiết kế khéo léo hơn là trí tuệ thực sự. Nhân vật đồng đội lên tiếng cảnh báo khi thấy kẻ địch, kẻ địch rút lui khi bị thương, đám đông trong thành phố tránh đường cho bạn, tất cả đều là những hành vi được viết sẵn và kích hoạt theo điều kiện.
Hiểu điều này giúp người chơi bớt khó chịu khi thấy nhân vật máy làm điều ngớ ngẩn, và giúp phụ huynh phân biệt giữa nhân vật máy trong game truyền thống với nhân vật trò chuyện bằng mô hình ngôn ngữ, thứ có hành vi khó lường hơn nhiều.
Các kỹ thuật nền tảng của nhân vật máy
Tìm đường. Để nhân vật đi từ điểm này sang điểm khác mà không đâm vào tường, game dùng các thuật toán tìm đường. Thuật toán A* do Hart, Nilsson và Raphael công bố năm 1968 vẫn là nền tảng phổ biến: nó ước lượng khoảng cách còn lại để ưu tiên các hướng hứa hẹn, tìm đường ngắn mà không phải thử mọi khả năng.
Máy trạng thái. Nhân vật có một số trạng thái như tuần tra, cảnh giác, tấn công, bỏ chạy, và chuyển qua lại khi gặp điều kiện nhất định, ví dụ nghe tiếng động thì chuyển từ tuần tra sang cảnh giác. Cách này dễ hiểu, dễ kiểm soát, phù hợp với nhân vật đơn giản.
Cây hành vi. Với nhân vật phức tạp hơn, nhà làm game sắp xếp các hành vi thành cấu trúc dạng cây: kiểm tra điều kiện từ trên xuống, chọn nhánh phù hợp. Cây hành vi giúp thêm hành vi mới mà không làm rối toàn bộ hệ thống.
Chấm điểm lựa chọn. Một số game cho nhân vật chấm điểm từng hành động có thể làm dựa trên tình huống, như máu còn bao nhiêu, đồng đội ở đâu, rồi chọn hành động điểm cao nhất. Cách này tạo hành vi linh hoạt, ít lặp lại.
Kịch bản viết sẵn. Những khoảnh khắc ấn tượng nhất thường được viết tay: kẻ địch phá cửa đúng lúc, đồng đội nói câu thoại đúng cảnh. Kịch bản kết hợp với các kỹ thuật trên tạo ra trải nghiệm có vẻ sống động.
Màn chơi tự sinh: khi máy dựng thế giới thay người thiết kế
Một dạng AI khác trong game không điều khiển nhân vật mà dựng nên chính thế giới. Kỹ thuật tạo nội dung theo thủ tục cho phép game sinh bản đồ, hang động, khu rừng hay màn chơi mới mỗi lần bạn bắt đầu, dựa trên một tập quy tắc và một con số khởi tạo gọi là hạt giống. Cùng một hạt giống sẽ cho ra cùng một thế giới, vì vậy người chơi có thể chia sẻ hạt giống để bạn bè khám phá đúng thế giới mình đã gặp.
Kỹ thuật này đã được dùng từ thời game máy tính đời đầu, một phần vì bộ nhớ khi đó quá nhỏ để lưu sẵn nhiều màn chơi. Ngày nay nó được dùng để tạo cảm giác mỗi lần chơi là một lần mới, đặc biệt trong các game sinh tồn, khám phá, hay game mà mỗi lần thua là bắt đầu lại từ đầu với bản đồ khác. Điểm khó của người thiết kế là giữ cho thế giới tự sinh vẫn công bằng, không tạo ra màn chơi không thể vượt qua.
Với người chơi, hiểu cơ chế này giúp bạn biết vì sao hai người chơi cùng một game lại kể về những trải nghiệm rất khác nhau, và vì sao hướng dẫn chi tiết từng bước ít hữu ích với game tự sinh. Gần đây, một số nhóm làm game thử dùng mô hình sinh ảnh, sinh chữ để hỗ trợ tạo nội dung, nhưng phần lớn vẫn có người thiết kế kiểm tra trước khi đưa vào game.
Độ khó tự điều chỉnh: game "nương tay" với bạn thế nào
Độ khó tự điều chỉnh là cơ chế game âm thầm thay đổi thử thách dựa trên cách bạn chơi. Nếu bạn thua liên tục ở một đoạn, game có thể giảm sức kẻ địch, tăng vật phẩm hồi máu xuất hiện, hoặc cho điểm lưu gần hơn. Nếu bạn chơi quá dễ dàng, game có thể tăng số lượng hay độ nhạy của kẻ địch.
Trong game đua xe, một kiểu quen thuộc là xe máy điều khiển chạy chậm lại khi bạn tụt quá xa và tăng tốc khi bạn dẫn quá xa, để cuộc đua luôn sát nút. Người chơi gọi đây là "dây thun". Mục đích là giữ người chơi trong vùng thử thách vừa sức, không quá chán cũng không quá nản.
Cơ chế này có ưu và nhược. Ưu điểm là người mới không bỏ cuộc sớm, người giỏi không thấy nhàm. Nhược điểm là một số người chơi thấy mất cảm giác chiến thắng thật sự khi biết game đang giúp mình. Nhiều game hiện cho chọn mức độ khó rõ ràng, hoặc có tuỳ chọn hỗ trợ người chơi như làm chậm thời gian, tự ngắm. Phụ huynh có con dễ nản có thể tìm các tuỳ chọn này trong phần cài đặt.
Nhân vật trò chuyện bằng mô hình ngôn ngữ khác gì nhân vật truyền thống
Một số game và ứng dụng giải trí đã thử cho nhân vật trò chuyện tự do bằng mô hình ngôn ngữ lớn. Bảng dưới so sánh với nhân vật có lời thoại viết sẵn.
| Khía cạnh | Lời thoại viết sẵn | Trò chuyện bằng mô hình ngôn ngữ |
|---|---|---|
| Nội dung lời thoại | Được biên kịch viết và kiểm duyệt trước | Sinh ra lúc chơi, không ai đọc trước từng câu |
| Độ linh hoạt | Chọn từ danh sách câu có sẵn | Trả lời gần như mọi câu người chơi nhập |
| Rủi ro nội dung | Thấp, đã nằm trong phân loại độ tuổi | Đôi khi đưa ra lời lẽ không phù hợp dù có bộ lọc |
| Dữ liệu người chơi | Thường không gửi lời thoại đi đâu | Câu người chơi nhập có thể được gửi tới máy chủ xử lý |
| Tính nhất quán | Nhân vật luôn đúng tính cách | Đôi khi lệch vai, quên chi tiết, mâu thuẫn |
Điểm cần nhớ là với nhân vật trò chuyện bằng mô hình ngôn ngữ, nhãn độ tuổi khó bảo đảm hoàn toàn những gì nhân vật sẽ nói, vì nội dung được sinh ra theo từng cuộc trò chuyện. Nhà phát hành thường có bộ lọc, nhưng bộ lọc không hoàn hảo.
Phụ huynh và người chơi nên lưu ý gì với nhân vật trò chuyện bằng AI
Nhân vật trò chuyện bằng AI có thể là trải nghiệm thú vị, nhưng cũng đặt ra những câu hỏi mới mà game truyền thống không có.
- Không chia sẻ thông tin cá nhân với nhân vật: nhân vật thân thiện không có nghĩa là cuộc trò chuyện riêng tư; tên thật, trường học, địa chỉ không nên được nhập.
- Đọc chính sách dữ liệu: xem game có lưu nội dung trò chuyện không, lưu bao lâu, có dùng để cải thiện mô hình không.
- Chú ý gắn bó cảm xúc: trẻ em và thiếu niên có thể coi nhân vật là bạn thân, kể chuyện riêng tư, buồn khi nhân vật thay đổi; phụ huynh nên trò chuyện về sự khác nhau giữa nhân vật máy và bạn thật.
- Báo cáo nội dung lệch: khi nhân vật nói điều không phù hợp, chụp màn hình và báo cho nhà phát hành.
- Đặt giới hạn thời gian: nhân vật trò chuyện không có điểm dừng tự nhiên, dễ kéo dài nhiều giờ.
Các ứng dụng chuyên về bạn đồng hành ảo nằm ngoài phạm vi bài này, nhưng nguyên tắc tương tự: hiểu rằng phía bên kia là phần mềm, bảo vệ thông tin cá nhân, và giữ cân bằng với các mối quan hệ ngoài đời.
Dùng trợ lý AI để hiểu game bạn đang chơi
Ngoài AI bên trong game, bạn có thể dùng trợ lý AI bên ngoài để hiểu game tốt hơn. Ví dụ: "Trong các game hành động, kẻ địch thường được thiết kế để báo hiệu trước khi tấn công như thế nào? Giải thích để người mới nhận ra." Câu hỏi về nguyên lý thiết kế như vậy giúp bạn chơi tốt hơn mà không cần xem hướng dẫn chi tiết, và không bị lộ nội dung cốt truyện.
Với phụ huynh, có thể hỏi: "Con chơi một game có nhân vật trò chuyện tự do bằng AI. Phụ huynh nên kiểm tra những cài đặt và chính sách nào?" AI sẽ đưa ra danh sách kiểm tra chung để bạn đối chiếu với game cụ thể.
Tuy nhiên, khi hỏi về mẹo cụ thể của một game, AI dễ nhầm lẫn giữa các phiên bản hoặc bịa chi tiết. Thông tin về cơ chế từng game cụ thể, bạn nên đối chiếu với tài liệu của nhà phát hành hoặc cộng đồng người chơi. Nếu muốn tự làm nhân vật hay câu chuyện bằng AI cho vui, các site trong hệ như AI Truyện hay AI Làm Phim có hướng dẫn riêng về sáng tạo.
Câu hỏi thường gặp
Kẻ địch trong game có tự học từ cách chơi của mình không?
Phần lớn game không có kẻ địch tự học theo nghĩa học máy. Chúng phản ứng theo quy tắc và có thể có độ khó tự điều chỉnh dựa trên kết quả của bạn. Một số game thử nghiệm học máy, nhưng nhà làm game thường thận trọng vì hành vi khó kiểm soát.
Làm sao biết game có độ khó tự điều chỉnh không?
Nhiều game không công bố rõ. Bạn có thể đọc phần cài đặt độ khó, các ghi chú của nhà phát hành, hoặc các bài phân tích của cộng đồng. Một số game cho phép tắt các tuỳ chọn hỗ trợ nếu bạn muốn thử thách cố định.
Nhân vật trò chuyện bằng AI có an toàn cho trẻ em không?
Mức độ an toàn tuỳ vào bộ lọc và chính sách của nhà phát hành. Vì nội dung sinh ra lúc chơi, không ai bảo đảm hoàn toàn. Phụ huynh nên xem nhãn độ tuổi, đọc chính sách dữ liệu, thử trò chuyện trước và giữ thói quen hỏi con về các cuộc trò chuyện.
Vì sao nhân vật đồng đội trong game đôi khi rất ngớ ngẩn?
Vì nhân vật máy hoạt động theo quy tắc, nó dễ lúng túng khi gặp tình huống ngoài dự tính của nhà làm game, như địa hình lạ hay hành động bất ngờ của người chơi. Viết quy tắc cho mọi tình huống là không khả thi, nên luôn có lúc nhân vật hành xử kỳ quặc.
Game có dùng AI để theo dõi hành vi người chơi không?
Nhiều game thu thập dữ liệu hành vi để cân bằng game, phát hiện gian lận và cá nhân hoá ưu đãi trong cửa hàng. Mức độ khác nhau giữa các nhà phát hành. Bạn đọc chính sách quyền riêng tư và tắt các tuỳ chọn chia sẻ dữ liệu không cần thiết nếu game cho phép.